FAQ

Najczęściej zadawane pytania:

Jeśli Polska sprzedaje trotyl przede wszystkim Stanom Zjednoczonym, a nie bezpośrednio Izraelowi, czy możemy być odpowiedzialni za to, co robi z nim państwo trzecie?

Stany Zjednoczone to państwo, które politycznie i militarnie współuczestniczy w zbrodniach popełnianych przez Izrael. USA są głównym dostawcą uzbrojenia dla Izraela w formie wielomiliardowych pakietów pomocy wojskowej. USA wielokrotnie korzystały również z prawa weta w Radzie Bezpieczeństwa ONZ, aby blokować rezolucje wzywające do natychmiastowego zawieszenia broni lub nakładające sankcje na Izrael.

Prawo międzynarodowe jasno wypowiada się na temat odpowiedzialności państw trzecich w obliczu ludobójstwa. Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, uchwalona przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych w roku 1948, wprost mówi, że w świetle prawa międzynarodowego współudział w ludobójstwie stanowi także zbrodnię (Artykuł III). Również Statut Rzymski MTK  przewiduje, że podmioty, które ułatwiają popełnienie zbrodni ludobójstwa, „włącznie z dostarczeniem środków do jej popełnienia”, podlegają odpowiedzialności karnej i karze (Artykuł 25).

Eksportując trotyl i inne form uzbrojenia do Stanów Zjednoczonych oraz Izraela, pomimo wiedzy na temat ich prawdopodobnego przeznaczenia, Polska, jako sygnatariusz powyższych aktów prawnych, może łamać prawo międzynarodowe i narażać podmioty państwowe na poważne konsekwencje prawne.

Czy jeśli Polska produkuje rocznie tysiące ton trotylu, to na pewno przekłada się to pozytywnie na nasze bezpieczeństwo?

Ponieważ eksport trotylu stanowi około 80% całkowitych przychodów spółki Nitro-Chem i pochłania zdecydowaną większość lokalnej produkcji, jedynie jej niewielki procent używany jest do wyrobu amunicji na użytek polskiej armii. Co więcej, według doniesień medialnych, finansowane z budżetu państwa projekty rozbudowy przez spółkę Nitro-Chem zdolności produkcyjnych w zakresie wyrobu pocisków artyleryjskich kalibru 155 mm od lat nie są prawidłowo realizowane. Kolejne, rekordowe umowy na sprzedaż trotylu Stanom Zjednoczonym zawierane są, w ocenie ekspertów, według zaniżonych stawek i pod presją polityczną, uzależniając gwarancje militarne na rzecz Polski od dalszego eksportu trotylu.

Potencjalnym problemem z perspektywy bezpieczeństwa Polski jest również fakt, że armia ukraińska i państwa NATO zmagają się obecnie z poważnym niedoborem trotylu – potrzebnego w szczególności do produkcji wykorzystywanych przez Ukrainę w dziesiątkach tysięcy w skali miesiąca pocisków artyleryjskich 155mm. Polska miała dostarczać do USA trotyl, który miał wracać do nas i do Ukrainy w formie gotowych pocisków artyleryjskich. Wkrótce po rozpoczęciu ludobójstwa w Gazie w październiku 2023 roku, USA zdecydowały się przekazać Izraelowi dziesiątki tysięcy pocisków artyleryjskich kalibru 155 mm, pochodzących z amerykańskich zapasów awaryjnych i pierwotnie zarezerwowanych dla Ukrainy.

Produkcja trotylu jest niebezpieczna z perspektywy środowiskowej i logistycznej – m.in. dlatego większość krajów zachodnich wycofała się z niej już kilkadziesiąt lat temu. Produkcja ta generuje toksyczne i rakotwórcze odpady, stanowiące bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia i życia. Co więcej, jako że jest to materiał zdolny do gwałtownej detonacji pod wpływem impulsów termicznych, chemicznych lub mechanicznych, wyrób i transport trotylu wiążą się z ryzykiem potężnych, katastrofalnych w skutkach eksplozji – jak miało to miejsce w bydgoskiej fabryce w 1952 roku.

Dlaczego to ważne z perspektywy mieszkańców Polski?

Wobec utrzymującego się, rozległego skażenia środowiska na terenach po Zakładach Chemicznych Zachem – Ciech/QEMETICA, w tym w obszarze działalności Nitro-Chemu oraz Bydgoskiego Parku Przemysłowo-Technologicznego, konieczne jest odejście od działań punktowych na rzecz wdrożenia kompleksowego, długofalowego programu naprawczego, opartego przede wszystkim na systemowej remediacji środowiska. Działania te są niezbędne dla zapewnienia ochrony zdrowia publicznego, zasobów wodnych oraz środowiska naturalnego.

Program ten powinien zostać objęty stabilnym i pełnym finansowaniem ze środków krajowych, unijnych oraz międzynarodowych. Jego zakres musi obejmować zarówno szczegółowe rozpoznanie, jak i oczyszczenie terenów po dawnych zakładach Zachem, a także obszarów objętych migracją toksycznych zanieczyszczeń pochodzących z licznych, nadal istniejących ognisk skażenia, powstałych w wyniku wieloletniej działalności przemysłowej, głównie w zakresie chemii organicznej.

Niezbędne jest również wprowadzenie całorocznego, publicznego systemu monitoringu środowiska, obejmującego wody podziemne i powierzchniowe, gleby, płody rolne i leśne, powietrze oraz odpady. Wyniki tych badań powinny być publikowane w sposób przejrzysty, zarówno w formie surowych danych, jak i ich interpretacji w języku niespecjalistycznym. Szczególną uwagę należy poświęcić związkom chemicznym, w tym substancjom organicznym stosowanym historycznie w działalności zakładów, które często nie są objęte standardowymi procedurami badawczymi w Polsce ani na świecie ze względu na unikalny charakter tej produkcji.

Konieczne jest ustanowienie niezależnego, transparentnego systemu nadzoru nad gospodarką odpadami niebezpiecznymi oraz ściekami przemysłowymi na tym obszarze, ze szczególnym uwzględnieniem działalności Nitro-Chemu i obecności związków takich jak TNT, DNT oraz inne nitrozwiązki.

Integralnym elementem programu powinno być wdrożenie szeroko zakrojonych badań zdrowotnych i epidemiologicznych, obejmujących w szczególności mieszkańców Bydgoszczy związanych zawodowo z tym obszarem oraz zamieszkujących tereny sąsiadujące z dawnymi i obecnymi instalacjami przemysłowymi, a także obszary, do których docierają zanieczyszczenia. W pierwszej kolejności badaniami należy objąć społeczność osiedla Łęgnowo-Wieś oraz pobliskie tereny nad Brdą i Wisłą, gdzie obserwuje się szczególnie intensywną migrację toksycznych związków chemicznych.

Dla tych społeczności należy zapewnić dostęp do bezpiecznej wody pitnej, w tym poprzez modernizację infrastruktury wodociągowej, a także prowadzić systematyczną, rzetelną kampanię informacyjną dotyczącą zagrożeń wynikających z kontaktu z wykrytymi substancjami toksycznymi, mutagennymi i rakotwórczymi. Niezbędne jest również zapewnienie mieszkańcom dostępu do jasnych procedur dochodzenia roszczeń i odszkodowań.

Kluczowe znaczenie ma zagwarantowanie realnego udziału społeczności lokalnej w planowaniu, wdrażaniu i ocenie działań remediacyjnych oraz innych decyzji dotyczących środowiska, zdrowia publicznego i przyszłego zagospodarowania terenów skażonych. Jednocześnie dalsza działalność przemysłowa w tym rejonie, w szczególności produkcja materiałów wybuchowych, powinna zostać objęta podwyższonym, jawnym nadzorem środowiskowym, wykraczającym poza standardowe mechanizmy kontroli przemysłowej.

Główne postulaty naszej kampanii to:

Pełne embargo na obrót bronią z Izraelem i innymi krajami popełniającymi poważne naruszenia MPH, natychmiastowe zaprzestanie dostaw trotylu przeznaczonego do produkcji bomb lotniczych oraz pocisków artyleryjskich wykorzystywanych przez Izrael, a także wstrzymanie wszelkich bezpośrednich dostaw broni, jej komponentów i materiałów wybuchowych do Izraela.

2. Wstrzymanie współpracy wojskowej i technologicznej

Domagamy się – zgodnie z obowiązującym Polskę prawem – wstrzymania wszelkich form współpracy wojskowej i technologicznej z państwami odpowiedzialnymi za poważne naruszenia międzynarodowego prawa humanitarnego, w tym programów szkoleniowych, testów, wspólnych badań oraz transferów technologii; wstrzymania importu i eksportu amunicji, komponentów, materiałów wybuchowych, technologii oraz usług wojskowych, a także zaprzestanie logistyki, transportu i usług technicznych umożliwiających transfer sprzętu wojskowego.

3. Nowelizacja ustawy o obrocie towarami o znaczeniu strategicznym w celu zamknięcia luki TNT

W 2021 trotyl (2,4,6-trinitrotoluen, TNT) przestał być w Polsce i UE uznawany za towar o znaczeniu strategicznym lub towar podwójnego zastosowania wymagający licencji na obrót nim. Stoi to w sprzeczności z duchem regulacji dotyczących obrotu bronią, usługami i towarami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa. Postulujemy natychmiastowe objęcie trotylu wymogiem uzyskania licencji – częścią tego procesu jest weryfikacja przez organy państwowe ryzyka, że eksportowany produkt może zostać użyty do popełniania najpoważniejszych naruszeń międzynarodowego prawa humanitarnego. W przypadku stwierdzenia takiego ryzyka, wydanie licencji powinno być niedopuszczalne. Weryfikacja powinna obejmować sytuację, w której towar strategiczny eksportowany do państwa trzeciego, w tym do Stanów Zjednoczonych, jest wykorzystany do produkcji uzbrojenia przeznaczonego do dalszego eksportu.

4. Bydgoszcz: pełna remediacja terenów skażonych i ochrona mieszkańców przed skutkami przemysłowych zanieczyszczeń.

Wobec utrzymującego się skażenia terenów pozachemowskich, w tym okolic Nitro-Chemu, w Bydgoszczy konieczne jest odejście od punktowych, doraźnych działań na rzecz stałego programu ochrony zdrowia i remediacji: należy zapewnić pełne finansowanie państwowe i unijne dla przebadania i oczyszczenia nie tylko dotychczasowego obszaru ok. 27 ha, lecz całego obszaru po dawnych Zakładach Chemicznym ZACHEM – CIECH/Qemetica oraz obszarów migracji zanieczyszczeń z tych terenów; prowadzić publiczny, coroczny monitoring wód podziemnych, powierzchniowych, gleby, powietrza i odpadów z publikacją surowych wyników; badania na tym obszarze powinny objąć również substancje używane gospodarczo na tych terenach; ustanowić niezależny nadzór nad ściekami przemysłowymi Nitro-Chemu, obejmujący TNT, DNT i inne nitrozwiązki, także tam, gdzie brakuje szczegółowych norm krajowych; wprowadzić program badań zdrowotnych i epidemiologicznych dla mieszkańców Łęgnowa-Wsi i sąsiednich osiedli, w szczególności pod kątem narażenia na substancje toksyczne, mutagenne i rakotwórcze; zabezpieczyć mieszkańcom dostęp do bezpiecznej wody, informacji i procedur odszkodowawczych; zagwarantować podmiotowe traktowanie lokalnej społeczności dotkniętej zanieczyszczeniami poprzez jej rzeczywisty udział w planowaniu, realizacji i ocenie działań remediacyjnych oraz innych programów i decyzji dotyczących środowiska, zdrowia publicznego i przyszłego zagospodarowania terenów skażonych; oraz traktować dalszą produkcję materiałów wybuchowych w tym rejonie jako działalność wymagającą podwyższonego, jawnego nadzoru środowiskowego, a nie wyłącznie standardowej kontroli przemysłowej.

Zapoznaj się z raportem „The Missing Ingredient – Polish TNT”

Zapoznaj się z raportem